Przywracanie wody do Puszczy Białowieskiej: sposób na odporne krajobrazy i korzyści dla społeczności
Projekt ma na celu odtworzenie naturalnej retencji cieków wodnych oraz przywrócenie do właściwego stanu osuszonych torfowisk na terenie polskiej części Puszczy Białowieskiej – największego i najlepiej zachowanego nizinnego lasu pierwotnego w Europie.
Działania te odwrócą skutki melioracji bagien i regulacji rzek, które miały miejsce w przeszłości, pozwolą zachować unikalną bioróżnorodność lasu oraz zwiększą jego odporność na susze, przynosząc korzyści lokalnym społecznościom poprzez poprawę usług ekosystemowych. Projekt będzie stanowił model renaturyzacji na dużą skalę oraz wesprze ochronę obiektu Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Jaki problem rozwiązuje projekt?
Puszcza Białowieska to krajobraz podmokły, w którym torfowiska i lasy bagienne zajmują do 15% powierzchni. W ciągu ostatnich dwóch stuleci działalność człowieka poważnie wpłynęła na jej ekosystemy: modyfikacje hydrologiczne rozpoczęły się od prostowania rzek w celu transportu drewna, a następnie osuszania torfowisk, by poprawić warunki siedliskowe dla zwierzyny, zwłaszcza żubra europejskiego. W czasach radzieckich osuszono do 49% torfowisk, w tym rozległe obszary po stronie białoruskiej. Działania te obniżyły poziom wód gruntowych o 0,4–1,5 metra, co negatywnie wpłynęło na procesy ekosystemowe oraz, na przykład, sprzyjało masowym gradacjom kornika drukarza. Ostatnie zmiany klimatyczne – charakteryzujące się wzrostem temperatur i zmniejszeniem pokrywy śnieżnej – dodatkowo pogłębiły deficyt wody w krajobrazie.
Jakie cele stawiamy przed sobą?
Naszym głównym celem jest przywrócenie naturalnego charakteru wybranym odcinkom rzek Narewka i Łutownia oraz ich zlewniom. Chcemy, aby procesy wodne w Puszczy Białowieskiej mogły znów przebiegać w sposób jak najbardziej zbliżony do naturalnego.
Poniżej przedstawiamy mapę projektową z zaznaczanymi strefami działań i obserwacji.
Równie ważne jest dla nas budowanie zrozumienia i świadomości dotyczącej potrzeby renaturyzacji hydrologicznej. Zależy nam, aby lokalne społeczności i kluczowi interesariusze dostrzegali wartość zdrowych ekosystemów oraz korzyści, jakie przynoszą.
W ramach projektu zorganizujemy otwarte spotkania, spacery i wizyty terenowe, wizyty studyjne oraz kampanie edukacyjne. Poprowadzimy zajęcia terenowe dla uczniów i studentów oraz przewodników, przygotowujemy materiały dla turystów regionu Puszczy Białowieskiej, aby zgromadzona wiedza była szeroko dostępna.
Zadbamy także o rzetelne monitorowanie efektów naszych działań, aby śledzić zmiany zarówno w środowisku, jak i w społeczności – w trakcie trwania projektu oraz w dłuższej perspektywie.
Chcemy, aby wypracowany w projekcie model renaturyzacji hydrologicznej stał się impulsem do kolejnych działań i pozyskiwania środków na dalszą odbudowę naturalnych procesów wodnych.
Kto realizuje projekt?
Program odtwarzania naturalnej retencji w Puszczy Białowieskiej jest realizowany przez Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków w partnerstwie z Nadleśnictwami Białowieża, Browsk i Białowieża, Regionalną Dyrekcją Lasów Państwowych w Białymstoku, niemiecką organizacją pozarządową zajmującą się ochroną szczególnie cennych ekosystemów na całym świecie – Frankfurt Zoological Society oraz Białowieskim Parkiem Narodowym.
Na kiedy zaplanowano realizację projektu?
Pięcioletni projekt zaczynamy w kwietniu 2026 roku.
Kto finansuje projekt?
Projekt jest wspierany przez Endangered Landscapes & Seascapes Programme, zarządzany przez Cambridge Conservation Initiative we współpracy z Arcadia.
Budżet projektu wynosi 4,6 mln USD.
W jaki sposób można wesprzeć projekt?
Projekt można wesprzeć, biorąc udział w campach wolontariackich. Uczestnicy campów pomagają w blokowaniu rowów melioracyjnych na wybranych odcinkach i okresowych cieków wodnych w Puszczy Białowieskiej. Informacje o naborach na wolontariat publikowane są na profilach społecznościowych PTOP.
